Rabu, 14 Juli 2021

Tembang Macapat

 

SERAT WEDHATAMA 

Serat wedhatama yaiku sastra tembang utawa kidung jawa karya Mangkunegaran IV Wedhatama kang artine tulisan utawa karya, wedha kang artine ajaran teman (keutamaan/utama) wedhatama yaiku ajaran luhur kanggo mbangun budi pekerti kang olah sepiritual kanggo kalangan raja-raja Mataram, nanging dipiwulangake kanggo sinten ke mawon ingkang purun nyinau. Puncakipun “laku” spiritual kang diajarake serat wedhatama yaiku nemoke kahuripan kang sejati, luwih mangerteni awake dhewe, manungsa kawula Gusti.

Macapat saking tembung maca ‘membaca’ lan pat ingkang dados mat tegesipun ‘irama, metrum, tembang’. Macapat saking tembung ma+ capat, capat gegayutanipun kaliyan tembung cepet tegesipun ‘cepat utawi segera’ Macapat saking tembung maca+pat. Tembung pat saking tembung papat ‘empat’

Macapat ugi saking jarwodhosok, maca+sipat, inggih punika maca sipat utawi watakipun manungsa

Macapat yaiku dhapukaning basa mawa paugeran (guru gatra,guru wilangan lan guru lagu) tinamtu lan anggone maca kudu dilagokake nganggo kagunan swara.

a.               Guru gatra      : cacahing gatra (ukara/larikan) saben sapadha

b.              Guru wilangan      : cacahing wanda saben gatra

c.               Guru lagu       : unine aksara ing wanda pungkasan saben gatra

 

Paugeran tembang macapat iku kebagi dening guru lagu, guru wilangan, lan guru gatra.

No

Asmaning Sekar

Guru Lagu lan Guru Wilangan

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

1

Pocung

12u

6a

8i

12a

 

 

 

 

 

 

2

Maskumambang

12i

6a

8i

8a

 

 

 

 

 

 

3

Megatruh

12u

8i

8u

8i

8o

 

 

 

 

 

4

Gambuh

7u

10u

12i

8u

8o

 

 

 

 

 

5

Kinanthi

8u

8i

8a

8i

8a

8i

 

 

 

 

6

Mijil

10i

6o

10e

10i

6i

6u

 

 

 

 

7

Durma

12a

7i

6a

7a

8i

5a

7i

 

 

 

8

Asmaradana

8i

8a

8e/8i

8a

7a

8u

8u

 

 

 

9

Pangkur

8a

11i

8u

7a

12u

8a

8i

 

 

 

10

Sinom

8a

8i

8a

8i

7i

8u

7a

8i

12a

 

11

Dhandhanggula

10i

10a

8e/8i

7u

9i

7a

6u

8a

12i

7a

 

Jinising tembang, Makna, Watak lan Gunane Tembang

No

Jinising tembang

Makna

Watak

Gunane

 

1

 

Pocung

Nggambarake mayat mulai di pocong.

 

Sasenenge

medhar rasa

sakepenake, ora

tenanan

 

2

 

Maskumambang

Nggambarake masa anak-anak

susah, nelangsa, prihatin, kelara-lara

nggambarake rasa sedih

 

3

 

Megatruh

Nggambarake masa kematian, pisahnya roh dan jasad

susah, sedih, keranta- ranta

medharake rasa sedih, keranta-ranta, gela

 

4

 

Gambuh

Nggambarake kematangan jiwa

lugas, blaka, tanpa ragu2

medharake rasa paseduluran,lan

tulusing ati

5

Kinanthi

Nggambarake mulai hidup berumah tangga

gembira, mesra

paring pitutur uga medharake rasa trena asih

 

6

 

Mijil

Nggambarake kelairan bayi

trenyuh, kepilut, gandrung

medharake raos trenyuh kapiliut tresna

asih lan pitutur

 

7

 

Durma

Nggambarake masa tua telah mundur

 

nesu, sereng muntap

sesorah kang sereng,

perangan nalika tantangan

 

8

 

Asmaradana

Nggambarake masa remaja yang mulai jatuh cinta

sengsem, susah, prihatin amerga asmara

 

medharake rasa susah lan kasmaran

 

9

 

Pangkur

Nggambarake masa lanjut usia

 

gagah, greget sereng

 

kanggo paring pitutur

 

10

 

Sinom

Nggambarake masa muda (remaja)

seneng, gembira, mencutaken prasaja

nggambarake swasana kang sigrak, semanak

 

11

 

Dandhang Gula

Nggambarake masa pernikahan awal

manis, luwes, sengsem

medharake swasasna apa bae

 

Carane gawe tembang macapat

a.       Temtokna lan tulisen ngegani gagasan apa sing arep digawe tembang.

b.       Temtokna tembang apa sing arep digawe, apa pangkur, apa maskumambang lan liya-liyane.

c.        Tulisen guru gatra, guru wilangan lan guru lagune tembang pangkur.

d.       Gawea ukara-ukara kang salaras karo paugerane tembang.

e. Tlitinen maneh tembung-tembunge lan ukara-ukara kang mbok gawe mau, kudu jumbuh karo paugerane tembang sing mbok gawe.

 

Carane negesi tembang macapat

a.       Milih salah siji tembang kang arep ditegesi

b.       Golekana tegese saka tembung-tembung angel kang ana ing sajroning tembang

c.        Sawise nemu kabeh tegese, banjur ditegesi saben gatra (larik)

d.       Yen uwis banjur ditegesi sacara umume (intine saka tembang kuwi mau)

e.        Banjur dijupuk dudutan kang bisa dianggo patuladhan

 

Tembang pangkur

3      5          5      5       5     3     3    3

ming - kar ming-kur-ing ang-kara

3  5    5      6            1           1     1     1      2  3   3

ang-ka-ra-na   ka-re-nan       mar-di si-wi

5  6 i            i  i              i 2̇̇ ͜ 3̇̇ 2̇̇ ͜

isi-na-wung        res-mi neng ki-dung

i      6           5    5    5        5 3 ͜ 5

si-nu-     ba    si-nu-   kar-ta

3   5         6   5   3   1     1    1    1      212   3    3

mrih-kre   tar-to   pa- kar- ti- ning  il- mu   lu- hung

                 1         1              1     1     1     1

kang tu- mrap   ing      ta        nah ja wa

1 2          3          1          2          3          3 ͜ 2 1

a- ga-     ma  a- ge- ming          a- ji

 

Arti tembang macapat pupuh pangkur

Ngedem nepsu angkara ana ing awak, pengen ndidik anak anake, katulis ana ing endahe tembang, ditata kanti endah, supaya dadi ngelmu kang luhung, kang digunakake ana ing tanah jawa ana ing agama kang dadi rasukane kauripan.

 

Tembang  Sinom

5     6   1̇̇    1̇̇    1̇̇        1̇̇ 1̇̇ 1̇̇ 

Nu-lad-a            la-ku          u- ta- ma

̇            ̇      ̇      7      ̇      ̇       ̇  ̇͜     1̇̇

Tu- mra-be wong ta- nah Ja- wi

1̇̇               2̇̇             2̇̇       2̇̇       1̇̇      6     6    5 4

Wong  a-  gung  ing ngek- si   gan- da

4         4      4     5     4       2 1    2

Pa- nem-bah-  an  Se- no- pa- ti

4     5    5    5   5 4   5     6

Ka-  pa-   ti  a-   mar    su- di

4        4     4     4     4 5   4  2 4   5

Su-  da-  ning ha- wa              lan nep su

2        4 4    4     4    4     4

Pi- ne- su  ta- pa bra- ta

4        4 4    5    4    2    1    2

Ta-  na-  pi   ing si- yang ra- tri

2        4 4    6 ,      5    5    5     5     56    54   2   45

a-   me-  ma-  ngun  kar- ye- nak  tyas- ing       se- sa- ma

 

Arti tembang macapat pupuh Sinom

Filosofis : nggambarake wong kang isih enom. Pemudha/pemudhi seneng sesrawungan, kekancan, lan golek kanca. Pralambang : nggambarake wong kang wis jejaka / kenya “remaja”.

 

Pangertene lan maknane tembang Pocung

Miturut maknane, tembang Pocung iku nggambarake mangsa nalika wis dipocong utawa mati. Watake sembrana, sakepenake. Manungsa kang wis seda bakal lali ing sakabehe, turune sakepenake. Kabeh gumantung marang sanak sedulur kang ngrukti. Ing kene duwe pangerten lamun tembang pocung iku nggambarake manungsa iku lamun wis titi wancine tinimbalan dening Gusti Kang Maha Kuwasa ora bisa apa-apa, anane mung sumarah utawa manut, mula diarani sakepenake.

 

Watak tembang Pocung

Watake tembang Pocung iku sakepenake dhewe/luwes, lucu, lan gawe seneng. Mula biyasane kanggo ngandharake bab -bab kang ora serius lan bisa gawe gegojegan. Surasane kala mangsane ngemot cangkriman utawa banyolan (crita kag ngguyokake).

 

Wos kang kamot ing tembang Pocung (Wedhatama)

·         Serat Wedhatama ngajarake supaya manungsa iku bisa ngendhaleni angakara murka, amarga yen sikep kang kaya mangkono ora di kendhaleni bakal nuwuhake prakara. (angkara gung neng ongga anggung gumulung, gegolonganira, tri loka lekere kongsi, yen den umbar ambabar dadi rubeda). Beda maneh karo wong kang wis menep rasane gelem menehi pangapura marang liyan, sabar, iku bakal ndadekake swasana dadi seneng (beda lamun wus sengsem reh ing asamun, semune ngaksama, sesamane bongsa sisip, sarwa sareh saking mardi martotama).

·         Ing perangan liyane Serat Wedhatama uga mulangake babagan nggayuh ngelmu luhur. Diandharake lamun wong kang kapengin entuk ngelmu iku kudu gelem ngupadi kanthi tenan. Mula iku kang kan ggo garan para satriya luhur biyen iku ana telung prakara, yaiku ikhlas, sabar, lan nrima mring Gusti (basa ngelmu mupakate lan panemu, pasahe lan tapa, yen satriya tanah Jawi, kuna-kuna kang ginilut tri prakara// lila lamun kelangan nora gegetun, t rima ye n kataman, sak-serik sameng dumadi, tri legawa nalongsa srahing bathara).

 

Tembang  Gambuh


7    2̇̇    2̇̇  2̇̇  2̇̇              7 2̇̇   ͜ 3

Sa- meng    ko- ing- sun    tu- tur

3   2̇̇  7   6 72̇̇2̇̇     2̇̇   7      ̇   ͜ 3

Sem- bah ca- tur su- pa-  ya  lu- mun-  tur

6    5      3 5 ͜6 6 6 6 6 7 5 3 2

Dhi- hin ra-ga    cip-ta   ji-wa   ra-sa  ka-ki

5    6    6      6      7      5     6   7

Ing   ko-  no   la-   mun    ti-    ne-    mu

7      2̇̇         3     2̇̇            7      6    5 ͜ 6

Tan- dha nu-gra ha ning Ma- non


Filosofis :nggambarake nalika matenge jiwa, antaraning cipta rasa karsa lan karya kang jumbuh. Bisa nyeimbangne antarane kebutuhan lahir lan batin. Pralambang/ arti : nggambarake pitutur, kang nduweni maksud ing wayah iki seneng menehi pitutur.

 

Serat Tripama Pupuh Dhandhanggula

Serat Tripama yaiku sastra tembang utawa kidung jawa karya Mangkunegaran IV. Tri duweni teges telu, pa tegese patuladhan, dene ma tegese utama. Serat tripama iku ditulis ing tembang dhandhanggula kang duweni 7 pada, kang nggambarake katuladhanan Patih Suwanda (Bambang Sumantri), Kumbakarna, lan suryaputra (adipati karna).

Tidak ada komentar:

Posting Komentar

Cerita Legendha Bahasa Jawa

Crita Legendha Sing diarani crita legendha yaiku crita ingkang nyritakake asal-usul utawa kedadeyan salah sawijining panggenan. Tuladha Crit...