PENGANTEN ADAT JAWA
Upacara-upacara penganten
adat Jawa antarane :
1.
Lamaran
Tata cara iki minangka
wiwitane omah-omah. Ing acara iki penganten kakung dolan menyang kulawarga
penganten putri kanthi ancas nembung supaya gelem diajak omah-omah mbangun bale
kulawarga. Lamaran iki bisa lumaku nganti tekan pahargyan nganten yen
panglamare penganten kakung ditampa.
2.
Siraman
Ing acara iki temanten
kakung lan putri kadhawuhan adus kanthi ancas reresik raga lan jiwane, supaya
ing dina pahargyan wis bisa resik lair lan batine. Tata cara iki ditindakake
ing omahe dhewe-dhewe.
3.
Midodareni
Tata cara midodareni iki
duwe ancas supaya ing dina pahargyan penganten putri kasulistyane kaya dene
widodari. Tembung midodaren iku asale saka basa Jawa yaiku widodari utawa
bidadari.
4.
Srah-srahan
Ing acara iki kulawarga
penganten kakung ngaturake tetukon kang ancase bisa mbiyantu anggone bakal duwe
gawe mantu. Sinebut uga “asok tukon”.
5. Ijab kabul
Upacara panggih
Tata cara panggih di
leksanakake sawise ijab kabul. Bisa ditindakake ing sadina utawa ing dina
liyane. Acara iki nggunakake kembang mayang kang ancase kanggo tandha yen
penganten kakung lan putri bakal sah dadi jodhone. Kembang mayang
kasebut minangka symbol
penganten kakung lan putri. Sakwise iku penganten putri ketemu (panggih) karo
penganten kakung
sak perlu nerusake upacara
: balang suruh, wiji dadi, pupuk, sinduran, timbang, kacar-kucur, dahar klimah,
mertui lan sungkeman.
7. Upacara
balangan suruh
Tata cara iku minangka
tandha kasetyaning penganten.
8. Upacara
wiji dadi
Ing tata cara iki penganten
kakung ngidak endhog pitik nganti pecah, banjur pengant en putri
ngumbah/ngresiki
sikil/ampeyane penganten
kakung nganggo banyu kembang. Upacara iki minangka perlambang sawijining kepala
keluarga sing tanggung jawab mring keluarga.
9. Pupuk
Tata cara iki dileksanani
ibu penganten putri ngusap-usap sirah/mustaka mantu kakung minangka tandha bisa
nampa kanthi ikhlas dadi perangan kulawarga.
10.
Sinduran
Tata cara iki dileksanani
dening wong tuwa penganten putri minangka tandha yen penganten kakung iku wis
di tampa dadi perangan saka kulawarga.
11.
Timbang
Tata cara iki penganten sak
kloron lungguh neng pangkonane bapak penganten putri, minangka perlambang bakal
tumindak adil marang anak mantu lan besan,sarta rasa sih katresnane wong tuwa
marang anak lan mantu saha besan.
12.
Kacar-kucur
Kacar-kucur wujud dhuwit
logam, beras lan ubarampe liyane sing di kucurke ing pangkonane penganten putri
minangka perlambang paweh nafkah.
13.
Dahar klimah
Penganten sak kloron dahar
dulang-dulangan minangka perlambang pinanganten sak Ykloron arep urip susah lan
seneng kanthi bebarengan.
14.
Mertui
Wong tuwane penganten putri
methuk wong tuwane penganten kakung neng ngarep omah lan bebarengan tindak neng
ac ara resepsi,
15.
Sungkeman
Pinanganten sak kloron
sungkem nyuwun pangestu marang wong tuwa.
16.
Kenduren/resepsi
Kenduren urawa kenduri iku dadi puncak acara pengantenan, uga kadang
diarani resepsi utawa walimahan. Sejatine kagiatan iki nduwe
makna upacara selametan, selamet merga
inti acarane yaiku ijab kabul
wis rampung diselenggaraake. Ing
acara iki, pasangan penganten
nampa ucapan selamat saka kanca,
kulawarga. uga kabeh sing hadir
neng acara iki.
Kereta basa utawa jarwa dhosok yaiku negesi tembung
kapirid saka wancahan wandane, utawa nguthak-athik tembunge supaya mathuk.
Tuladha:
Wedang : nggawe kadang
Kuping : kaku njepiping
Tandur : nata karo mundur
Cangkir : nyancang pikir
Dubang : idu abang
Dhalang : ngudhal piwulang
Cengkir : kencenging piker
Baliswara yaiku ukara kang anggone negesi kanthi diwalik.
Tembung Baliswara lumrahe dienggo ana ing tembung kang duweni karep supaya bisa
njumbuhake guru lagune. Padatane ana ing tembung kawi, lan pancen ora akeh
digunakake ana ing tembung lumrah (tembung kang dienggo saben dinane). Tuladha:
·
Anoman sampun malumpat diwalik
dadi Anoman malumpat sampun,
tegese anoman wis mlumpat
·
Putri raja diwalik dadi
Raja Putri, tegese putrine raja
·
Putra Surya diwalik dadi Surya Putra, tegese putrane Dewa Surya
Dasanama yaiku tembung
pirang-pirang kang duwe teges siji utawa padha. Tuladha:
·
Anak : atmaja, putra, siwi, sunu,
suta, yoga
·
Ati : driya, galih, manah, nala, kalbu, prana, tyas, wardaya
·
Bapak : bapa, sudarma,
sudarmi, rama, yayah
·
Dewa : apsara, apsari,
bathara, dewata, sura, Hyang, jawata, widadara
·
Gajah : asti, dipa, dwipangga, dirada, esthi, liman
·
Ibu : biyang, biyung, indhung, puyengan, rena,
umi, wibi
TEKS DESKRIPSI PAKAIAN ADAT JAWA
Deskripsi yaiku sawijining
wujud tulisan kang ana sesambungane karo pambudi dayane penulis kanggo menehi
pepincren-peprincen saka sawijining objek (panggonan, manungsa, barang, lan
sapanunggalane). Sajrone deskripsi penulis mindhahake kesan-kesane, mindhahake
asile pengamatan lan rasa pangrasane marang pamaca. Tulisane njlentrehake sipat
Ian sakabehe peprincen wujud kang bisa ditemokake saka objek kasebut. Ancas
kang pingin diwujudi dening panulis deskripsi yaiku ngripta daya kayal pamaca,
kaya-kaya pamaca bisa nyawang objek kuwi mau kanthi wutuh lan cetha.
Saliyane kuwi, karangan
deskripsi yaiku sawijining karangan kang tujuwane kanggo nggambarake objek ka
ng sanyatane. Karangan deskripsi objektif yaiku salah sawijine jenis karangan
kang anggone nggambarake objek mau ora dikantheni karo opini saka penulis. Dene
karangan deskripsi subjektif kosok baline, yaiku anggone nggambarake objek iku
kang dikantheni karo opini saka penulis.
Topik-topik kang bisa
dikembangake dadi tulisan deskripsi yaiku:
a. Kahanan ruang: ruang sinau gerbong sepur klas ekonomi, pos rondha ing desa, lan sapiturute,
b.
Kahanan barang: maneka warna kembang ing Taman Balekambang, prau -prau ing
Pelabuhan Tanjung Emas, wujud wewangunan lan
adat Jawa, piranti praktek ing
laboratorium, alat transportasi, lan sapiturute,
C. Proses: proses nggawe
klambi kebaya, budhal menyang sekolah, reresik lingkungan sekolah, ngopeni lan
ngrembakake tanduran, njaga kelestarian sumber daya alam, lan sapiturute.
Paribasan
Paribasan yaiku tetembungan kang ajeg panggonane lan panggangone, ateges entar, nanging Ora ngemu surasa pepindhan.
Tuladhane:
- Adigang,
adigung, lan adiguna
(ngendel-ngendelkake
kakuwatan, kaluhuran, lan kapinterane)
- Ana catur mungkur (ora seneng ngrungokake rerasaning liyang kang ora prayoga)
- Durung pecus keselak
becus (durung pinter,
nanging gadhah pepenginan
ingkang nekaneka)
Isbat
Tembung isbat tegese
katetepan. Isbat yaiku unen-unen kang ajeg panganggone mawa surasa tartamtu.
Wujude racikaning tembung kang ndhapuk ukara, ngemu teges entar lan ngemu
pasemon. Isbat saemper karo paribasan, tegese cedhak karo babagan
falsafah/pitutur luhur lan pasemon/pitutur kang ora melok/ceth a anggone
ngandhakake. Isbat iki kulinane digunakake kanggo ngandharake falsafah, pitutur
luhur, ngelmu - ngelmu agama, lan sapiturute. Tuladhane:
- Golek
banyu apikulan warih
- Sura dira jayaningrat lebur
dening pangastuti
- Golek
kayu gung susuhing angin
- Ngupadi banyu suci perwitasari
- Ngudi ngelmu sangkan paraning dumadi, lan sapiturute.
Sanepa
Sanepa yaiku tetembungan
kang saemper pepindhan, ngemu surasa mbangetake, ateges kosok balene karo
terembungane. Sanepa katitik saka dapukaning tembung dumadi saka tembung watak
sinambung karo tembung aran.
Tuladhane:
- Eseme
pait madu (eseme manis banget)
tatune arang kranjang (tatune
kerep banget)
utange arang wulu kucing
(utange akeh banget)
Tuladha teks deskripsi
Batik
Batik yaiku kain ginambar
saka piranti kang jenenge malam ditulisake utawa dicorekake. Pangolahing batik
ginawe kanthi cara kang khas lan nggunakake trap-trapan tinamtu. Mula saka iku,
ora mokal batik minangka sawijining asil karya luhur bangsa Indonesia kang
dilakoni dening dunia lumantar UNESCO kawitan 2 Oktober 2009.
Saliyane duwe kekhasan
panggawene, maneka jinis corake iku uga dadi perangan kang narik kawigaten.
Jinising corak batik ing antarane kayata: batik kraton, sida mukti, kawung, lan
sapiturute. Batik kraton mula bukane ginawe dening para pembatik kang dumunung
ing sajroning kraton. Motif utawa corake kayata parang barong, parang rusak,
lan udan liris.
Batik
sida mukti
yaiku motif corak batik kang lumrahe ginawe saka zat pewarna soga alam. Batik iki wis lumrah
digunakake ing upacara mantu. Unsur motif
kang ginambar yaiku gurda. Tembung
“sida” iku ateges dadi utawa kelakon. Kanthi mangkono, corak batik kang kawitan tembung “sida” duwe karep supaya apa kang ginayuh bisa
kawujudan. Mula sida mukti duwe makna filosofis ngandhut pangarep-arep supaya bisa kasembadan mukti lair
lan batine.
Batik kawung iku duwe corak
bunder saemper kaya woh kawung (saemper klapa utawa woh kolang -kaling).
Kalamangsa corak iki uga dianggep minangka gambaran reroncening kembang trate
kang mekrok. Kembang trate tumrape wong Jawa duwe makna nglambangake umur dawa
lan kasucen. Corak batik kawung uga kaperang saka wujud gedhe lan cilike.
Kawung picis iku corak kawung kang ginambar saemper bunderan cilik- cilik. Ing
jaman biyen picis iku duwit pangaji sepuluh senyang wujude cilik. Kawung bribil
corake saemper kawung picis, nanging bunderan kang kasusun luwih gedhe saka .
corak picis. Bab iki dumadi amarga adhedhasar saka jeneng bribil kang ateges
duwit kang wujude luwih gedhe lan pangajine setengah sen.
(Katranslit saka Wikipedia)
TEKS DESKRIPSI RUMAH ADAT JAWA
Wujud omah tradhisional
Jawa iku awujud joglo. Sanajan awujud joglo, nyatane ana maneka warna jinise,
tuladhane joglo limasan lawakan, joglo sinom, joglo jompongan, joglo pangrawit,
joglo mangkurat, joglo hageng, lan joglo semar tinandhu. Wewangunan omah joglo
iku ana perangan-perangan kang wis gumathok, ing antarane yaiku:
· Teras utawa pendhapa
Dumunung ing ngarep dhewe,
piguna utamane kanggo nampa tamu. Perangan iki tansah dibukak tanpa ana wates
ruwangan. Wujud kang tinarbuka iki ora tanpa ngemu teges. Iki aweh pralambang
luruhe pribadi Jawa kang tansah tinarbuka lan mentingake karukunan lan
kekadangan. Uga nglambangake sipat rinaket ing antarane kang duwe omah karo
tamu kang rawuh, luwih-luwih kudu bisa ngurmati. Ruwangan iki uga digunaake
kanggo ngrembug sawenehe prakara kang asipat kadonyan. Umpamane ngrembug
babagan pagaweyan, bisnis, dagang, lan sapiturute. Wujud ruwan gan kang
tinarbuka iku uga minangka sawijining karep njumbuhake karo iklim lingkungan
kang tropis, mula ruwangane digawe teras kang jembar ing sisih ngarepe, ora
kena soroting srengenge amarga kanthi payon gantung kang amba, menthang nganti
tekan pojok-pojok payon joglo.
·
Pringgitan
Jan-jane ruwangan iki isih
kalebu papan umum/publik. Ing jaman biyen ruwangan iki kerep digunakake kanggo
nggelar wayang kulit utawa upacara tradhisional liyane. Amarga kerep digunakake
kanggo nggelar wayang kulit, mula dijenengke pringgitan saka tembung ringgit
kang ateges wayang. Wewangunan iki uga ora tanpa teges. Ruwangan iki dibangun
kanthi maksud nuduhake yen manungsa iku duwe kuwajiban nguri-uri lan
ngrembakake seni lan budaya. Mula ing jamane seni lan budaya tradhisional isih
kuncara anjayeng bawana (kondang), amarga ing saben omah joglo diwenehi
ruwangan pringgitan.
·
Dalem agung
Wujude
persegi
lan tinutup
dening tembok ing patang sisine.
Perangan iki minangka perangan kang paling penting lan
baku ing wewangunan omah tradhisional Jawa. Perangan ndalem iku perangan
kang digunakake kanggo kulawarga,
mula asipat luwih tinutup (privasi). Ruwangan iki nuduhake
lamun urusan kulawarga iku dirembug
kanthi bebarengan, lan wong liya ora kudu ngerti urusan pribadine
kulawarga. Mula pribadine manungsa iku sejatine kudu bisa njaga kawibawane kulawarga, ora kena martakake kahanan kang ana ing sajroning kulawarga. Umpama ana
prakara kang kudu dirembug, kudu
dirembug kanthi musyawarah
kulawarga. Kanthi cara musyawarah bisa ngudhari
prakara kang lagi disandhang.
·
Krobongan/senthong
Ruwangan iki minangka ruwangan kang istimewa. Ing wiwitane piguna
utama ruwangan iki saliyane kanggo ngaso
utawa turu kang duwe omah, yaiku kanggo
nyimpen maneka wujud pusaka lan piranti aji liyane. Kang duwe omah nalika nindakake ngibadah uga
katindakake ing ruwangan iki. Mula
ing ruwangan iki dikantheni kasur, dhipan, bantal, lan guling. Ruwangan iki ateges
nuduhake yen manungsa iku tansah eling marang Gusti kang paring kanugrahan.
·
Gandhok utawa pawon/pekiwan
Papane ana ing mburi dhewe.
Pigunane kanggo masak lan kamar mandi. Sanajan katon prasaja, nanging perangan
iki uga minangka perangan kang asipat pribadi lan duwe nilai luhur. Gandhok
utawa pawon digunakake kanggo masak masak, dhahar, lan adus. Nulad saka guna
panganggone, mula dipapanake ana ing mburi, supaya wong liya ora ngerti nalika
sing duwe omah reresik dhiri, lan dhahar. Bab iki nuduhake yen manungsa iku
duwe sipat gemi, setiti lan ngati-ati, tegese ora boros lan tansah njaga
kapribadene kang siningit (tersembunyi).
Tuladha Teks Deskriptif
Rumah Adat Jawa
Ing arsitektur wewangunan omah joglo, seni arsitektur ora
mung babagan seni konstruksi omah, nanging uga minangka wujud nilai lan norma
masarakat pendukunge. Katresnane manungsa ing cita rasa kaendahan, semono uga
sikep religius kawujud ing arsitektur omah joglo. Istilah joglo iku dumadi saka
cengkorongan bangunan utama yaiku saka guru awujud patang cagak utama kanthi
pengeret tumpang sanga utawa tumpang telu ing dhuwure. Struktur kang kaya
mangkene iki saliyane kanggo sangga struktur utama omah, uga minangka sanggan
payon omah supaya bisa awujud pencu (piramida).
Bab iki nglambangake dene manungsa iku makhluk sosial kang
ora bisa nglakoni urip kanthi dhewekan, nanging kudu tansah tulung-tinulung Jan
sesambungan karo wong liya. Kanthi saka guru kang kuwat minangka pondhasine
omah iku negesake lamun karukunan lan mad sinamadan ing bebrayan iku uga kuwat
lan masarakate uga kuwat. Yen wis kuwat sakabehe bisa ndadekake negarane uga
kuwat.
Ing perangan lawang duwe telung lawang, yaiku lawang utama
ing tengah lan rong . lawang kang ana ing sisih ngiringan kiwa lan tengene lawang
utama. Katelu perangan lawang iku nglambangake kang nedheng ngembang lan
ngupadi ing sajroning kulawarga. Teges liyane yaiku nulad saka lelakone kewan
kupu wiwit saka uler nganti tekan dadi kupu. Dene sadurunge dadi kupu, uler iku
nglakoni dadi enthung kang kabuntel ora isa apa-apa anane mung semedi. Nanging
bareng wis lulus anggone tapa lan prihatin owah saka kewan kang nggilani lan
nggateli dadi kewan kang nyenengake yaiku kupu. Iki nglambangake manungsa iku
kudu duwe sipat prihatin lan ngendhaleni hawa nepsu yen kepingin kepenak ing
tembe mburine.
Ing perangan njero ana kang diarani gedhongan kang
diembake kaya dene mihrab, papan pangg onan imam kang mimpin shalat. Bab iki
nglambangake yen omah iku saliyane dadi papan panggonan ngeyup, bisa uga kanggo
papan ngabekti marang Gusti kang dipracaya. Mula saka iku ing ngendi papan
manungsa iku kudu tansah eling ” marang Gusti kang nitahake.
Ruwang ngarep ana kang sinebut jaga satru. Ruwang iki ing
sangarepe lawang ana sawijining cagak mung siji kang sinebut saka geder utawa
cagak keseimbangan. Cagak iki nuduhake sapa pawongan kang duwe omah. Saliyane
iku minangka pratandha minangka cagak kang tansah ngelingake marang Gusti kang
maha kuwasa.
Pamilihe kayu kanggo tembok utawa gebyok lan gendheng
lempung amarga material iki entheng, mula ora ngebot - eboti yen dipasang ing
papan dhuwur. Sirkulasi udara ing omah joglo iku becik banget amarga diranca ng
tinarbuka lan ing payone : digawe ana trap-trapane. Ing omah joglo payon digawe
wujud trap-trapan lan undha usuk mendhuwur. Bab iki nglambangake ana
sesambungan ing antarane manungsa lan manungsa, uga manungsa karo Gustine. Mula
ing papan iki kerep banget digunakake kanggo nglumpuk ing antarane kulawarga,
tundhone bisa gawe rumakete ing sakabehe.
Payon omah joglo iku rinakit saka payon lambang sari lan
lambang gantung. Dene kalorone ngapit payon kang dumunung ing tengahe. Bab iki
nglambangake lamun manungsa urip iku yen saya dhuwur drajate bakal luwih gedhe
pacobane. Nanging kanthi rinakit lan tansah sesambungan bakal nguwatake anggone
nglakoni pacoban kasebut.
Saka andharan kasebut bisa dijupuk dudutan saka wewangunan
omah joglo yaiku nenuntun manungsa supaya urip sesambungan karo wong liya
(sosial) lan tulung-tinulung iku ndadekake manungsa ora ongas lan ngurmati siji
lan sijine, lan uga ora bakal lali marang Gusti kang nitahake. Wewangunan fisik
minangka sawijining tandha undhakundhakane panguripane manungsa kang ngemot
nilai intrinsik kearifan lokal. Sawijining kearifan lokal bisa ditemokake ing
omah adat tradhisi. Omah adat minangka sawijining wujud nyata kabudayan kang
bisa disawang kanthi kasat mata.
Wimbuh Kawruh
·
Tembung Saroja
Yaiku tembung loro utawa
luwih kang tegese padha utawa meh padha lan digunakake bebarengan. Nanging ora
nuwuhake teges anyar.
·
Tembung Garba
Yaiku rong tembung utawa
luwih kang didadekake siji kanthi nyuda cacah wandane kang ora ngowahi tegese
tembung.
·
Tembung Plutan
Yaiku tembung kang suda
cacahe aksara utawa tembunge. Umume kang suda iku aksara kang mapan ing
satengahe tembung. Tembung dadenane uga ora duwe teges anyar.
·
Saloka
Yaiku tetembungan utawa
unen-unen kang kasamun ing ukara, dadi ora wantah, lumrahe saemper kahanane
alam, kewan, utawa tetuwuhan, lan kang ajeg panganggone, ngemu surasa pepindhan
tumrap pawongan.
·
Bebasan
Yaiku tetembungan utawa
unen-unen kang wantah wae ora ngemu teges pepindhan, dadi tegese wis cetha,
ajeg panggonan lan panganggone.
Sumber Gambar
Tidak ada komentar:
Posting Komentar